Waar Nederland is begonnen

Een streek tussen moerassen

Westerwolde was eeuwenlang een betrekkelijk geïsoleerd gebied. Rondom lagen uitgestrekte venen en moerassen, met aan de oostkant het enorme Bourtangermoor. Bewoning concentreerde zich op de hogere zandgronden en langs beken als de Ruiten Aa, Mussel Aa en Westerwoldse Aa. Hier ontwikkelden zich nederzettingen als Onstwedde, Sellingen, Vlagtwedde en Wedde.

De bewoners waren lange tijd sterk op het oosten gericht. Westerwolde had nauwe banden met het aangrenzende Emsland en een Saksisch karakter. De huidige Nederlands-Duitse grens vormde toen niet de scheidslijn die wij tegenwoordig kennen. Verbindingen over die grens zijn nog herkenbaar in dialect, cultuur en landschap.

Het veen maakte reizen moeilijk, maar bood ook bescherming. Wie het gebied niet kende, kon niet zomaar met paarden, wagens of een leger door het moeras trekken. De weinige bruikbare doorgangen kregen daardoor grote strategische betekenis.

De Burcht van Wedde

In de middeleeuwen regelden de Westerwolders veel zaken volgens hun eigen rechten en gewoonten. In de veertiende eeuw nam de invloed van de familie Addinga toe. Bij Wedde bouwde deze familie een versterkt huis: de voorloper van de huidige Burcht van Wedde.

Vanuit de burcht oefenden de Addinga’s hun macht uit. Hun verhouding met de bevolking was gespannen. Pogingen om de plaatselijke rechten naar hun hand te zetten, leidden herhaaldelijk tot verzet.

In 1478 verdreef de stad Groningen de Addinga’s. Daarmee keerde de vroegere zelfstandigheid echter niet terug. Westerwolde bleef een heerlijkheid met opeenvolgende machthebbers. Wedde bleef een belangrijk centrum van bestuur en zou later opnieuw midden in de strijd komen te liggen.

Het nieuwe licht van Ter Apel

Aan de zuidkant van Westerwolde ontstond een ander centrum: een klooster.

In 1464 schonk de geestelijke Jacobus Wiltingh zijn bezit bij Apell aan de Orde van het Heilig Kruis. Een jaar later kwamen vanuit het Duitse Bentlage priesters en lekenbroeders naar Westerwolde. Zij stichtten Domus Novae Lucis: het Huis van het Nieuwe Licht.

Rond het klooster ontwikkelde zich een gemeenschap met landbouwgronden en gebouwen voor het dagelijkse werk. Geloof, arbeid en het gezamenlijke leven waren nauw met elkaar verbonden.

Het huidige Museum Klooster Ter Apel bewaart een bijzonder deel van deze middeleeuwse wereld. De gebouwen herinneren ook aan de eeuwenoude verbinding tussen Westerwolde en het Duitse grensgebied.

Westerwolde in de Tachtigjarige Oorlog

In 1568 begon de strijd die wij de Tachtigjarige Oorlog noemen. De Nederlandse Opstand draaide om meer dan onafhankelijkheid van de Spaanse koning Filips II. Ook geloof, belastingen en de verdeling van macht speelden een belangrijke rol.

Het noorden raakte vroeg bij de strijd betrokken. In 1568 vond bij Heiligerlee een belangrijke overwinning van de opstandelingen plaats. Ook voor Westerwolde werd de oorlog al snel een werkelijkheid dichtbij huis.

Het landschap bepaalde hoe hier werd gevochten. Moerassen bemoeilijkten de verplaatsing van legers. Wegen over droge zandruggen waren daarom van groot belang voor soldaten, bevoorrading en verbindingen.

Bourtange – een vesting midden in het moeras

Toen Groningen in 1580 onder Spaans gezag kwam, wilden de opstandelingen de verbinding met het Duitse achterland onderbreken. Een belangrijke route liep over een hogere zandrug, een tange, bij Bourtange.

Willem van Oranje gaf in 1580 opdracht hier een versterking aan te leggen. De eerste uitvoering verliep moeizaam, maar het strategische plan bleef bestaan.

In 1593 liet Willem Lodewijk de vesting verder aanleggen. Soldaten wierpen wallen op en groeven grachten. De Spaanse veldheer Francisco Verdugo probeerde de nieuwe versterking te veroveren, maar het natte terrein bemoeilijkte zijn aanval.

Het moeras hielp de verdedigers. Bourtange hield stand en werd een belangrijke schakel in het afsluiten van de oostelijke aanvoer naar Groningen.

De strijd om Wedde

Ook de Burcht van Wedde werd in 1593 inzet van militaire strijd. Troepen van Willem Lodewijk namen de burcht in, waarna Spaanse troepen terugkeerden.

Beschietingen en bestormingen maakten duidelijk hoe kwetsbaar een bestuurlijk centrum in oorlogstijd kon zijn. Het gebouw liep schade op en de bezetting wisselde opnieuw.

Later dat jaar kregen de Staatse troepen Wedde weer in handen. Samen met Bourtange hielp deze positie de verbindingen tussen Groningen en het oosten onder druk te zetten.

De burcht vertelt daardoor niet alleen over bestuur en rechtspraak, maar ook over het geweld waarmee de Nederlandse Opstand gepaard ging.

1594: Groningen valt

In 1594 belegerden Maurits en Willem Lodewijk de stad Groningen. Op 22 juli gaf de stad zich over. Deze gebeurtenis staat bekend als de Reductie van Groningen.

Stad en Ommelanden werden onderdeel van de opstandige noordelijke Nederlanden. De machtsverhoudingen veranderden, met gevolgen voor de hele regio.

Ook het geloofsleven in Westerwolde veranderde. De gereformeerde kerk kreeg de officiële positie en het katholieke kloosterleven in Ter Apel liep ten einde. De laatste prior, Johannes Emmen, werd de eerste protestantse predikant van Ter Apel.

Het klooster bleef staan, maar zijn oorspronkelijke functie verdween.

Het einde van de oorlog

De strijd duurde nog tientallen jaren. Met de Vrede van Münster in 1648 erkende Spanje de onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Westerwolde was inmiddels ingrijpend veranderd. Bourtange bleef een belangrijke grensvesting en Wedde behield zijn bestuurlijke betekenis.

Al in 1619 had de stad Groningen Westerwolde gekocht. Ook het voormalige klooster en de bijbehorende bezittingen bij Ter Apel kwamen onder Gronings bestuur.

De oorlog met Spanje eindigde, maar de ligging aan de oostgrens bleef Westerwolde kwetsbaar maken voor nieuwe conflicten.

Bommen Berend en Jipsinghuizen

In 1665 trok de vorst-bisschop van Münster, Christoph Bernhard von Galen, Westerwolde binnen. Hij werd later bekend als Bommen Berend.

Zijn soldaten probeerden de verdedigingswerken te omzeilen. Om het moerassige terrein bij Sellingen te passeren, maakten zij een tijdelijke weg met hout en andere materialen.

Bij Jipsinghuizen werden de Münsterse troepen verrast door een Staatse aanval. In de overgeleverde verhalen over deze strijd speelt de koster Willem Maartensz uit Vriescheloo een belangrijke rol.

In 1672 volgde een nieuwe aanval. Münsterse troepen bezetten grote delen van Westerwolde, maar Bourtange hield stand. Ook de stad Groningen weerstond de belegering.

Opnieuw bleek hoe belangrijk vestingen, water en moeilijk toegankelijk terrein waren voor de verdediging van het noorden.

Van grensgebied naar cultuurlandschap

Vanaf de achttiende eeuw, en vooral in de negentiende en twintigste eeuw, veranderde het landschap steeds sterker. Kanalen werden gegraven, veen werd afgegraven en heide werd ontgonnen. Nieuwe landbouwgronden en nederzettingen ontstonden.

Toch bleef het oude Westerwolde herkenbaar.

Wie langs de Ruiten Aa wandelt, door Ter Borg fietst, de kerk van Sellingen bezoekt of naar de Burcht van Wedde gaat, ontmoet verschillende hoofdstukken uit hetzelfde verhaal. In Klooster Ter Apel wordt de middeleeuwse wereld tastbaar. Op de wallen van Bourtange wordt zichtbaar hoe een moeras onderdeel van een verdedigingsstelsel werd.

De essen, beekdalen en zandwegen vertellen waarom mensen juist hier gingen wonen. De burchten en vestingen laten zien waarom anderen dit gebied wilden beheersen.

Westerwolde ligt aan de rand van Nederland, maar heeft nooit aan de rand van de geschiedenis gelegen.