De Ruiten Aa en haar beekjes: het stromende hart van Westerwolde
Wie Westerwolde wil leren kennen, kan het water volgen. Langs de Ruiten Aa ontvouwt zich een landschap van kronkelende oevers, oude bomen, graslanden en kleine dorpen. Soms ligt de beek open in het zonlicht, even verder verdwijnt zij achter een houtwal. Het water verbindt plekken, maar ook verhalen: over boeren en kloosterlingen, over moerassen en vestingen, en over een landschap dat opnieuw ruimte krijgt om te leven.
Een verhaal dat begint in het veen
De geschiedenis van de Ruiten Aa begint verder naar het zuiden, in Zuidoost-Drenthe. Daar stroomde de Runde vanuit het vroegere Zwarte Meer door het veengebied. Deze veenbeek vormde oorspronkelijk de bovenloop van de Ruiten Aa. Door turfwinning, ontwatering en de aanleg van kanalen veranderde het gebied ingrijpend. Delen van de Runde verdwenen, maar de verbinding met Westerwolde is later opnieuw hersteld.
Bij Ter Apel speelt de Bosbeek daarin een belangrijke rol. Deze aangelegde beek brengt water van de Runde naar de Ruiten Aa en vormt zo een schakel tussen het Drentse veenlandschap en de Westerwoldse beekdalen. Ook de historische Moersloot hoort bij dit verhaal: een zijtak van de Runde die vroeger water naar de omgeving van het klooster voerde. Tussen de bomen rond Ter Apel blijkt een bescheiden stroompje zo onderdeel van een veel groter geheel.
Langs Sellingen en Ter Borg
Verder noordwaarts voert de Ruiten Aa langs onder meer Laude, Ter Borg, Sellingen en Jipsinghuizen. Hier ligt het water in het landschap waarmee veel mensen Westerwolde verbinden: kleinschalig, groen en vol afwisseling. De beek slingert tussen graslanden en langs bosranden, terwijl oude eiken en de heide van Ter Borg het decor vormen.
Wie aan de oever even blijft staan, ontdekt hoeveel beweging er in die rust zit. Weidebeekjuffers zweven boven het water. Misschien schiet een ijsvogel voorbij, nauwelijks langer zichtbaar dan een blauwe flits. Voor deze vogel zijn niet alleen visjes belangrijk, maar ook takken als uitkijkpost en steile, natuurlijke oevers waarin hij een nestgang kan graven. De rijkdom van de beek zit daarom ook in alles wat eromheen groeit en leeft.
Water voor de vesting Bourtange
De Ruiten Aa speelde ook een rol in de verdediging van Westerwolde. Bourtange werd beschermd door het moeilijk begaanbare moeras rondom de vesting. Toen dat moeras begon te verdrogen, zocht men een manier om water aan te voeren. In 1631 werd besloten een rijsdam in de Ruiten Aa aan te leggen en het opgestuwde water via het Moddermansdiep richting Bourtange te leiden.
Daarmee krijgt het water rond Sellingen een bijzondere historische betekenis. Een beek die tegenwoordig vooral rust uitstraalt, was ooit onderdeel van een militair verdedigingssysteem. Het Moddermansdiep was daarbij een gegraven verbinding, bedoeld om het landschap nat en de vesting moeilijk bereikbaar te houden.
De andere beken van Westerwolde
De Ruiten Aa stroomt niet alleen. Ook de Mussel Aa en het Pagediep behoren tot het beeklandschap van Westerwolde. Het Pagediep sluit bij Onstwedde aan op de Mussel Aa. Verder noordelijk, bij Wessinghuizen, ontmoeten de Mussel Aa en de Ruiten Aa elkaar. Hun water vervolgt de weg onder de naam Westerwoldse Aa, uiteindelijk richting de Dollard.
Bij Veele en Wedde hoort ook het Veelerdiep bij dit netwerk. Dit stroompje mondt bij Wedde uit in de Westerwoldse Aa. Rond Veele en Wessinghuizen liggen de beekdalen dicht bij elkaar: kleine waterlopen die elk hun eigen naam hebben, maar samen het waterverhaal van de streek vertellen.
Van water afvoeren naar water vasthouden
Niet al het water volgt nog de oude beeklopen. Toen de uitgestrekte venen werden ontgonnen, verdween een deel van hun sponswerking. Regenwater kwam sneller vrij en de beken konden de grote hoeveelheden niet altijd verwerken. Kanalen moesten uitkomst bieden. Het Ruiten Aa-kanaal en het Mussel Aa-kanaal kregen een belangrijke functie in de afwatering. Ondanks hun verwante namen zijn het andere waterlopen dan de oude beken.
Later groeide het besef dat een beek meer nodig heeft dan een snelle weg naar zee. Vanaf 1992 is jarenlang gewerkt aan het herstel van het beekdal van de Ruiten Aa. Bochten kwamen terug en ook houtwallen, essen en steilranden werden hersteld. Het landschap werd natter en gevarieerder, met meer ruimte voor planten en dieren en met behoud van aandacht voor de landbouw.
Een landschap om langzaam te ontdekken
Het verhaal van de Ruiten Aa laat zich het mooiste lezen onderweg. Bij Ter Apel vertellen de Runde en de Bosbeek over de verbinding met het veen. Rond Sellingen en Ter Borg ontdek je het samenspel van beek, bos en heide. Verder noordelijk, richting Smeerling, Wessinghuizen en Wedde, wordt zichtbaar hoe verschillende waterlopen samenkomen.
Volg een oever, blijf even op een brug staan en kijk hoe het water zijn weg zoekt. In die kleine bochten schuilt een groot verhaal: dat van Westerwolde, gevormd door water en door de mensen die er eeuwenlang mee samenleefden.
Bronnen: Herinrichting Ruiten Aa, Staatsbosbeheer, De Bosbeek, Nieuwe Groninger Encyclopedie en Vesting Bourtange.